Op het juiste spoor…

Als ik de deur naar het dakterras open doe komt me een koude lucht tegemoet, het is dicht bewolkt en voel ik het goed?…het motregent wat even later overgaat in een flinke bui.Voor mij de eerste regen in ruim drie weken tijd, voor Marokko na ruim zeven maanden. Ik durf te wedden dat de hele agrarische sector staat te juichen al is een bui lang niet genoeg.

Beneden staat mijn laatste Fès ontbijt klaar, mijn tassen weer gepakt en neem ik toch met enige weemoed en een dikke knuffel afscheid van Ibtissan.We hebben zulke leuke en waardevolle gesprekken gehad zoals gisteravond op het dakterras toen we samen de was opvouwden die ze voor me had gewassen. Veel respect gekregen voor deze positieve en vooruitstrevende jongedame (even oud als mijn eigen dochter) die na het overlijden van haar vader momenteel de kost moet verdienen voor haar moeder en drie jongere broers en een zusje…gelukkig met de hulp van Laurence, de Franse eigenaresse van de riad. Ik hoop dat je nog een keer terugkomt zegt ze bij een laatste zoen en wie weet…inshallah.Mijn trein vertrekt om 12.40 uur en haar broer helpt me met mijn bagage naar de taxi…ik heb ruim 6,5 uur treinen voor de boeg.

Toen koning Mohammed VI de troon besteeg werd het nationale debat over de positie van de vrouw een feit. Eerdere plannen hiervoor lagen wel al enige tijd in de koelkast maar het was de nieuwe koning die het ambitieuze plan oppakte om de Moudawana te herzien, het islamitische familierecht waar de positie van de vrouw in is geregeld. Het behandelde de vrouw tot dan toe als onmondig en rechteloos. Ze kon niet trouwen zonder de toestemming van haar vader, werd verstoten als haar man haar niet meer wilde en kon slechts een echtscheiding aanvragen bij hoge uitzondering middels moeizame en tijdrovende procedures.
Vanuit de streng islamitische hoek kwam er weliswaar fel verzet maar het plan werd warm onthaald bij de tweehonderd vrouwenorganisaties, gevormd door de hoogopgeleide vrouwen in Marokko.

Toen de koning in 2003 in het parlement verscheen met de vraag: Hoe kan een maatschappij vooruitgang boeken wanneer de vrouwen -de helft van de populatie- hun rechten geschonden zien en lijden als gevolg van onrechtvaardigheid en/of geweld, ondanks de waardigheid en rechten die hun wordt gegeven door de religie?
Kwamer een ongekend pakket aan hervormingen: verbod op uithuwelijken tegen de zin van de vrouw, geen kinderhuwelijken meer, een gelijkwaardige echtscheidingsprocedure en alimentatieprocedures onder toezicht van een speciale familierechtbank i.p.v. de zgn. adouls (Islamitische notarissen)

In het nieuwe familiestatuut hebben de man en vrouw gedeelde verantwoordelijkheid, rechten en plichten. De “gehoorzaamheid” van de vrouw aan de man verdween, de huwbare leeftijd werd gelijkgesteld van 15 naar 18 jaar en echtscheiding was een toegankelijker recht van ook de vrouw. Polygamamie is toegestaan maar alleen als de verschillende vrouwen en kinderen financieel een gelijke behandeling krijgen.

Veelbelovend volgens bepaalde opinies maar uit onderzoek blijkt dat van veel zaken weinig terecht komt door onbegrip, gebrek aan middelen, achterstanden bij de rechtbank en een hardnekkige mentaliteit bij rechters die de filosofie achter de wetgeving niet accepteren danwel respecteren.

Daarbij komt zoals Ibtissan en ook Hamid me eerder vertelden dat veel vrouwen financieel afhankelijk zijn van hun echtgenoot en de mannen niet draagkrachtig om de alimentatie te betalen, vooral als er kinderen in betrokken zijn en dus nog steeds gebonden.

Ik realiseer me dat dit hele verhaal mijn positie in de relatie met Driss extra complex maakt.Niet alleen omdat er jonge kinderen in het spel zijn maar er na al die jaren nog geen sprake is van een officiële echtscheiding. Daarbij wordt een echtscheiding -anders dan in Nederland- niet zo sneluitgesproken en gaat er dikwijls een poging (en bij kinderen soms twee) tot verzoening aan vooraf.

Voor Marokko is de wetswijziging wellicht een eerste goed stap maar er zal nog veel moeten gebeuren voor de nieuwe wet ook echt geaccepteerd en goed uitgevoerd wordt. Maar goed,wat je in eeuwen hebt opgebouwd breek je niet zomaar af, lijkt me. Het land zit weliswaarop het juiste spoor…net als ik trouwens want na een lange zit rijdt mijn trein Marrakech binnen…en hier is de lucht in ieder geval weer aardig opgeklaard.

Fès…last but not least

Het grootste verschil tussen reizen en op vakantie gaan zit waarschijnlijk in het idee dat niet zozeer de bestemming het doel van de reis is maar het reizen als zodanig. En als je me van tevoren had gevraagd waar ik naartoe ging (los van Marrakech) dan had ik het niet geweten. Het is uiteindelijk een rondje Koningssteden geworden en Fès is de laatste in de rij van de vier die Marokko rijk is.

Vanaf Meknès is het 45 minuten met de trein en op het station staat de taxichauffeur -met een bord met mijn naam erop- al te wachten bij aankomst. Dit keer bij de Riad geregeld dat ze me komen halen want de oude medina waar mijn verblijf zich bevindt is een wirwar van straatjes.Fez is de grootste en oudste stad van de vier koningssteden en staat bekend om zijn grote en ingewikkelde labyrinth van wegen.In de trein heb ik al een gids voor morgen geregeld want ook die is hier onontbeerlijk weet ik sinds mijn bezoek van een aantal jaren geleden.Als het goed is een oud geschiedenis leraar die me morgen om 10.00 uur komt ophalen en me van alles kan vertellen en laten zien van deze bijzondere stad.Die ene dag die ik hier eerder was bleek namelijk veel tekort om de bezienswaardigheden van de stad te bezoeken dus heb ik nu twee nachten geboekt om het een en ander goed te maken.

De taxi brengt me tot “Place Recif” en daar staat “Ibtissan” me op te wachten om me met mijn bagage door de straatjes naar de riad te brengen. Ze legt me goed uit waar ik op moet letten om de weg terug te kunnen vinden. De riad is prachtig al zou je dat bij de deur in een sfeerloos en nauw straatje niet verwachten.De eigenaresse is een Française die niet aanwezig is ivm een voetbreuk maar de jonge Marokkaanse Ibtissan, wat “lach” betekent doet haar naam eer aan. Ze vertelt me dat ze eerder in de winkel van de eigenaresse werkte maar dat ze de taak van haar vader heeft overgenomen in de riad nadat hij in augustus is overleden aan kanker.Ze zal het nu samen met haar moeder en vier jongere broers en zussen moeten redden maar worden gesteund door Laurence, de eigenaresse.

Ik maak daarna een klein rondje door de soeks en ga een kijkje nemen bij “ruïned garden” een restaurant in de tuin van een vervallen huis met daarachter de prachtige Riad Idrissi.Voor vanavond heb ik een tafel gereserveerdbij Darnoui en ook daar wacht me een schitterende riad, een heerlijke kip tajine en fruitsalade toe.Als ik weer terug in de mijne rest me nog een avondje dakterras, genieten van de sterren…maar er drijven ook flinke wolken binnen.

City tour of Fès…

Om 10.00 uur staat Mohammed bij de deur van de riad…klaar voor een rondleiding door de stad. Zelfs hij vond het lastig om de riad te vinden…Hij is iets jonger dan ik had gedacht en geeft nog steeds les in de geschiedenis van de islam en in Frans en heeft een wat oudere trainee bij zich die in opleiding is tot gids. Om hier gids te kunnen/mogen zijn heb je een vergunning nodig en dat kun je zien aan de badge die ze bij zich hebben.
We lopen eerst een stuk door de oude medina en stappen dan vervolgens in een Uber (taxi) Marokko voor een ritje buiten de stad. Eerst voor een mooi uitzicht op de heuvel bij het Musee de Armes wat helaas nog dicht is ivm COVID-19 en vervolgens rijden we naar het Koninklijk paleis. Daar staat een hele stoet auto’s, busjes en vrachtwagens en blijken de opnames van de film Indiana Jones 5 te zijn. Bijna de hele (Joodse) wijk is afgesloten en winkels zijn betaald dicht. Gelukkig kunnen wij er nog wel doorheen. Dat de Joodse wijk zo dicht tegen het paleis aanligt is trouwens geen toeval. De Joden hebben sinds ze naar Marokko zijn gevlucht een beschermde status van de koning gekregen en daarom liggen de wijken naast het paleis.

Daarna gaan we naar een industriegebied waar het keramiek wordt gemaakt en de typische Marokkaanse tegels worden verwerkt tot mozaïeken voor tafels en fonteinen.
Een leuke rondleiding van Zeineb en ik mag zelf ook even aan het pottenbakkerswiel om een schaaltje van klei te draaien…met een beetje hulp lukt dat aardig. De tegels worden verderop in kleine stukjes gehakt en in cement gezet. De klei voor het servies en vazen wordt gebakken, beschilderd en geglazuurd.
Dit alles met de hand en met uiterste precisie. Ik koop een tegeltje met de letter P en laat er een magneetje van maken als een klein en praktisch aandenken.
Daarna wordt ik afgezet bij Jnan Sbil, een openbaar park vlakbij de Bab Bou Jeloud, de blauwe poort waar Fès aan te herkennen is. Het is een prachtig groen park met wel 3.000 verschillende soorten bomen en planten.
En een oase van rust om even doorheen te wandelen met de geur van kruiden en bloemen. De waterbassins zijn momenteel leeg, die zijn alleen in de zomerperiode voorzien van water.

Eenmaal door de blauwe poort valt het op dat de achterkant groen is, de kleur van de islam. Het blauw van Fès komt van het ondergrondse waternetwerk. De moskeeën, hammams en grote huizen hadden hierdoor al in 11de eeuw toegang tot stromend water. Fes was destijds rijk omdat het water had.

Op het dakterras van één van de restaurants bij de poort heb ik een mooi uitzicht en ontmoet ik een jonge vrouw uit Estonia. Ze is hier om haar vriend te bezoeken die meewerkt aan de film als stuntbouwer en ze wil graag wat tips. Of ze wel of niet een gids mee de medina in moet nemen….maar die blijkt al op haar te wachten. Ik ga het op eigen houtje proberen, gewapend met een redelijk goede kaart…de vele gidsen negerend.
Ik hoor het Mohammed nog zeggen: you don’t need a guide, hhh! Eerst naar de Medersa Bou Anania, de grootste en meest rijk versierde koranschool van Marokko waar ook een moskee in zit en een bijzondere klok aan de overkant van het complex. Daarna daal ik af naar beneden steeds dieper de souks in.
Stop ik voor een heerlijke Marokkaanse Batbout(broodje) met aubergine, tomaat en mozzarella en een nos-nos in het trendy Made in M, gerund door twee gezellige dames.

Bij een muziekinstrumenten maker vind ik een mooie grote bendir (trommel) en die kan ik niet laten liggen…van geitenhuid en zo groot als een flink dienblad. Na een onderhandeling krijg ik hem voor 170 dirham (€17) mee…nou nog mee het vliegtuig in. Als ik op een gegeven moment de aanduiding van Dar Daouri op de muur zie staan (het restaurant waar ik gister heb gegeten) durf ik de gok te nemen en wijk af van de route om vervolgens weer bij Dar Gnaoua, mijn riad uit te komen. Hoewel de riad heel mooi is, het uitzicht vanaf het dakterras prachtig en de mensen uiterst vriendelijk zal ik hem toch niet aanbevelen. In eerste instantie vanwege de locatie/ligging en het slot van de deuren werkt niet goed…en het is niet echt prettig om s’avonds in de smalle, verlaten en doodlopende steeg de deur niet vlot open te kunnen krijgen. Ik heb mijn weg inmiddels wel gevonden maar kan me voorstellen dat het voor anderen een doolhof is en blijft. Nadat ik mij spullen heb gedropt loop ik via de andere kant naar het plein waar ik een taxi neem naar het Meridian hotel hoog bovenin de stad.
Een vijfsterrenhotel met een fantastisch mooi uitzicht, zwembad en goed restaurant. Met een spaghetti Carbonara en een rosé sluit ik de dag en mijn bezoek aan Fès af.
Morgen vertrek ik weer met de trein terug naar Marrakech…dichter bij Driss en dichter bij huis want ik heb inmiddels een nieuwe terugvlucht geboekt! Amsterdam is nog niet mogelijk…naar Brussel dan maar!

Royal Sunday in Meknès…

Als ik zaterdagavond terugkom bij de riad staat er een ambulance voor de deur…ik kan er nog net langs met een pizza in mijn hand. Vreemd genoeg laden ze een lege brancard in de auto dus vraag ik aan de portier van de riad wat er hand is. Dan blijkt dat ze bij een zij-ingang van het Mausoleum van Moulay Ismail net een overleden familielid hebben afgeleverd…zo dichtbij zit ik dus en voor de doden is het Mausoleum kennelijk nog wel open!

En dan is het zondag en alweer de laatste dag in Meknes want ik heb besloten om morgen toch een paar dagen naar Fes te gaan.Zou eerst een dagje vanuit Meknes gaan maar vrees dat ik dan toch te weinig tijd heb in de vierde maar grootste koningsstad van Marokko.En dat geeft me vandaag een extra dag in Meknes die ik relaxed & royal ga benutten, te beginnen meteen wandeling om het Koninklijk paleis heen.

Het paleis is niet te bezichtigen voor publiek en de tuinen oftewel Koninklijke golfbaan is ook gesloten.Maar wat wel open is…zijn de Koninklijke stallen. Moulay Ismail was namelijk een fervent paardenliefhebber ten minste dat moet bijna wel als je een “cavalerie” van 120.000 paarden hebt en 4 hectare aan stallen voor ze laat bouwen. Naast een grote graanopslag (Hri Souani) en Dar El Ma (waterhuis), die het paleis, moskeeen en hammams moesten voorzien, staan de historische overblijfselen van dit imposante bouwwerk. Her en der gestut maar nog redelijk goed intact zo te zien. Ik denk niet dat al zijn paarden hier konden staan maar wel veel zo te zien. En aan de andere kant van de dikke muren ligt een groot Water basin, momenteel afgezet met hekken ivm werkzaamheden.

Ik vervolg mijn wandeling om de muur.
Op verschillende punten staan wachters om het complex te beveiligen…ook al zit de koning waarschijnlijk ergens anders op dit moment.

Naast de muur en de weg ligt in de diepte een stuk grond waar onder een boom een koe ligt.Een witte reiger pikt een graantje mee en maakt de neus van de koe vrij van…ik denk vliegen. Ze helpen elkaar een handje zo te zien…mooi om even naar te kijken.
Er lopen een aantal koeien, kippen en een ezel rond en….er wonen mensen in een grote hut gemaakt van steen, hout, plastic en autobanden. De man is druk bezig met de dieren, de vrouw hangt de was buiten.
Het is een schril contrast zo naast het paleis en tekent de grote tegenstellingen in dit land.Die soms onvoorstelbaar en enorm groot zijn.

Iets verderop zit Riad Stinia een golf hotel naast de golfbaan. De golfbaan mag dan dicht zijn, het restaurant en dakterras van deze sfeervolle riad zijn open….koffie dan maar…met uitzicht over het groen van de holes en een nieuwsgierige groene huisschildpad die even komt buurten als ik onderuitgezakt in de kussens zit.

Terug in de Medina is er een hele grote markt…elke zondag….en die wordt druk bezocht.Op het plein staan wel 40 man politie om de menigte in de gaten te houden.Ik baan me een weg tussen alle mensen door, loop via de soeks en koop wat specerijen, een gastendoekje, scrubhandschoen en wat extra geursticks.Ik weet niet of ik de weg terug nog wel weet maar hou steeds links aan…en kom dan vervolgens weer terug op het plein.

Omdat het de laatste avond is ga ik uit eten bij Collier de la Colombe, een mooie riad met prima restaurant.Op het dakterras heb je een schitterend uitzicht over de stad, op de kaart heerlijke gerechten en…wijn en niet te vergeten een heuse cocktailbar.
Een mooi en smaakvolafscheid van Meknes!

Moulay Idriss & Volubilis

Zo’n 30 km ten noordwesten van Meknès liggen de ruïnes van Volubilis, dat in de 3de eeuw v.C. is gesticht als hoofdstad van het oude koninkrijk Mauretania. Het zijn de mooiste Romeinse ruïnes van Marokko en tevens de belangrijkste archeologische vindplaats.

Volubilis (Oualiliin het Arabisch) was voor mij min of meer de aanleiding om weer naar Meknès te gaan samen met een bezoekje aan het Mausoleum.Vier jaar geleden was ik er voor een dag om de stad, het paleis en de golfbaan te bekijken maar tekort om de trip naar Volubilis te maken en de heilige stad Moulay Idriss te bezoeken, die een paar kilometer verderop ligt. Deze stad is gevestigd op twee rotsen aan de voet van het Zerhounmassief en gebouwd rondom het graf van Marokko’s eerste islamitische leider en meest aanbeden heilige.
Moulay Idriss is van groot nationaal belang en daarom de locatie van de belangrijkste moussem(religieus festival). In de maand voorafgaand aan de Ramadan maken duizenden moslims dan een pelgrimstocht naar de heilige stad. En iedereen is welkom om aan het feest deel te nemen.

Er is eigenlijk maar één manier om er te komen en dat is met de auto dus app ik Nordin, de Marokkaans/Nederlandse taxichauffeur om te kijken of hij vandaag tijd heeft om met me mee te gaan…ik heb zijn telefoonnummer.
Met een grandtaxi wordt het me iets te ingewikkeld. Ik heb dan eerst een petit taxi nodig die me naar de standplaats van de Grandtaxi’s brengt daar moet ik vervolgens wachten tot er voldoende medepassagiers zijn voor Moulay Idriss en daar moet ik weer een grand taxi naar Volubilis zien te vinden. Van Volubilis weer terug naar Moulay Idriss en van Moulay Idriss weer terug naar Meknès…pff, goedkopere optie maar veel teveel gedoe en onzekerheid.

Gelukkig krijg ik snel een berichtje van Nourdin terug…ja hoor dat kan!
Maar omdat hij chauffeur van een petit taxi is (die alleen maar binnen Meknès mag rijden en alleen daar verzekerd is) brengt hij me naar de rand van de stad waar ik overstap in de grandtaxi van een collega en die heb ik dan helemaal voor mezelf. Het is wel een stuk duurder ( € 40-€ 50)met een privechauffeur echter een bodyguard is dan inclusief, hhh. Veilig en zeker!

Het is een prachtige rit van ongeveer een half uur door de heuvels met enorme olijfboomgaarden.Jammer dat de chauffeur alleen Arabisch spreekt…dus veel gebarentaal en dat geeft soms hele hilarische situaties.

In Moulay Idriss aangekomen is het een drukte van jewelste. Er wordt hier nog met ezels boodschappen gedaan op de markt en het is een wirwar van straatjes dus… toch maar met een gids mee op pad. Het Mausoleum is echter nog gesloten vanwege COVID maar het uitzicht en de kleurrijke straatjes zijn minstens zo interessant.
De moskee met een ronde minaret is vooral uitzonderlijk want minaretten zijn bijna altijd vierkant.Op de betegelde toren staan de vijf zuilen oftewel leefregels van de Islam in het Arabisch geschreven: geloven in Allah, bidden, Ramadan(vasten), bedevaart(Mekka) en liefdadigheid.En dat wordt al jong aangeleerd want alvorens de kinderen naar de zgn. gewone school gaan als ze vijf jaar oud zijn, gaan ze eerst een jaarnaar de islamitische school.

Er is volop levendigheid in de straatjes. Kinderen die met versgebakken brood op een dienblad lopen, naar school gaan of boodschappen doen.En enthousiast “Bonjour madame” roepen in de hoop iets lekkers of leuks te krijgen van de vele toeristen die hier normaal langskomen.
Wat opvalt is dat er veel jonge jongens werken in de kleine naaiateliers….dat houdt het vak mooi in stand lijkt me.

Na een frisdrankje op het terras gaan we richting Volubilis.Vijf minuten rijden en dan zijn we er al.De site is behoorlijk groot en het is één en al stenen en rotsblokken, tenminste dat lijkt zo want er liggen tussen de steenresten nog hele mooie mozaïeken op de vloeren van de voormalige huizen die hier meer dan tweeduizend jaar geleden hebben gestaan. En overblijfselen van een badhuis, basiliek, Capitool, forum en stadspoorten. Opvallend zijn er zo’n 58 oliepersen aangetroffen waarvan dezelfde techniek nog steeds gebruikt wordt vandaag de dag. Olijfolie was ook toen al een belangrijk product en één van de belangrijkste bronnen van rijkdom. De zon schijnt volop dus het is vrij warm om te klauteren over de steenresten maar zeker de moeite van het bekijken waard. Een kaartje kost 70 dirham (zo’n € 7) en voor het kindertarief van 10 dirham mag ook de chauffeur mee naar binnen.
Na zo’n anderhalf uur ronddwalen nemen wenog een drankje op het terras bij de ingang met een mooi uitzicht op de ruïnes.
En dan is het tijd om weer naar Meknès terug te keren…na een vermoeiende maar zeer indrukwekkende dag!

Meknès…medina

Meknès ligt tussen de Midden-Atlas en de vruchtbare Gharbvlakte.Dit landbouwgebied is al sinds de oudheid de graanschuur van Marokko. De stad werd gesticht in de 10de eeuw en was net als de drie andere koningssteden ooit de hoofdstad van Marokko en heeft hierdoor een keur aan Moorse gebouwen.Met een miljoen inwoners is het één van de grootste steden van het land, bekend om de olijven, muntthee en wijn.

Het Mausoleum van Moulay Ismaïl is de belangrijkste must see in de stad.
De wreedste heerser in de geschiedenis van Marokko ontwierp dit fenomenale mausoleum voor hemzelf en is een prachtig voorbeeld van de islamitische architectuur.Helaas is ook dit keer het graf gesloten i.v.m. herstelwerkzaamheden of sterker nog….nog steeds dicht want sinds mijn vorige bezoek van bijna vier jaar geleden is het nooit open geweest, hoor ik…bizar.Vanaf het dakterras van mijn riad kan ik alleen de begraafplaats van het complex zien…wel jammer nu ik zo dichtbij zit maar er is meer moois te zien…..

Allereerst de Bab Mansour El-Aleid (Poort van de Zegevierende Afvallige) genoemd naar de christen die hem bouwde en ontwierp.Met zijn grootte en rijke versieringen wordt ie beschouwd als de mooiste van Meknès of zelfs van Marokko.Niet zo gek dat er zelfs in deze rustige tijd bussen met toeristen stoppen bij het naastliggende Place El Hedime.

Vanaf het dakterras van het restaurant op de hoek heb je een prachtig uitzicht op de poort en het plein. Prima plek om vandaag -want het is weer vrijdag- een vegetarische couscous te bestellen.
Naast me zit een Fransman uit Parijs die zijn middagdutje doet zo te zien…de ober komt het wel even checken.Als ie wakker wordt begint hij gelijk een praatje.

Ook aan de andere kant van het plein zit een restaurant met een gezellig dakterras. Ik heb er een kop koffie gedronken en trof er een stel uit Barcelona. Ze waren maar een paar dagen hier en wisten niet goed wat ze konden doen omdat er veel dicht is.
Toen ik ze even later weer tegenkwam in de Bou Inania Medersa bedankten ze me voor de tip. Gelukkig was deze koranschool open en zeker ook de moeite waard om te zien.Daarnaast zijn er op vrijdag veel winkeltjes dicht dus is het betrekkelijk rustig overal met uitzondering in de koffietentjes en terrasje daar is het gezellig druk, zeker later op de middag.En als je de ober vertelt dat je uit Nederland komt vraagt ie me of ik weet wat HOLLAND betekent…en schrijft Hope Our Love Lasts And Never Dies…aha, die kende ik nog niet.En MAROC dan vraag ik? Most Attractive Region Of Culture of de minder positieve variant Most Arabs Rob Our Cash, zet ie op papier…oeps, weer wat geleerd!

Na de couscous ga ik bij Riad Yacout langs op aanraden van de dochter van Zakia.
Deze riad ligt ook heel gunstig en heeft een prachtig dakterras met mooi uitzicht, hamam en een klein zwembad…met water!Prima kamers met badkamers in authentieke stijl en een vriendelijke host die me graag rondleidt.Wie weet blijf ik nog een paar nachten extra…..

Duizend en…vier nachten in Meknès

Het tijd om afscheid te nemen in de riad van Zakia en de eigenaar.Gisteravond hebben we gezellig nog even bijgepraat en een granaatappel gedeeld aan de tafel in de patio samen met een neef die op bezoek kwam. Over de bijzondere relatie van Marokko met het Joodse volk en Israëlwat onherroepelijk verbonden is met het verleden. Veel Joden zijn inmiddels terug naar hun eigen land maar komen ook weer naar Marokko nu het eenvoudiger is om in en uit te reizen en ze hier nog bezigheden hebben zakelijk of privé. In de Joodse wijken van Rabat en Marrakesh vind je nog steeds een stukje erfgoed van een belangrijke Joodse geschiedenis.
Ja, en dat in het Frans…ik moest mijn aandacht goed bij het gesprek houden, hhh. Toen we het over mijn geannuleerde vlucht hadden zei de eigenaar, waarom trouw je niet met een Marokkaan en blijf je gewoon hier…ik weet wel iemand…en stak lachend zijn vinger op. En ik dacht op dat moment, was het maar zo simpel en vertelde dat ik drie kinderen in Nederland heb…verdere details heb ik maar achterwege gelaten.

De dochter van Zakia brengt me naar het station en ik heb nog een half uur voordat mijn trein vertrekt.Maar die tijd wordt snel opgevuld met een gesprek met een man uit Casablanca.Hij probeert me over te halen een keer naar Casa te komen maar zonder succes. Ik vertel hem dat ik een relatie heb, maar dat hoeft volgens hem de pret niet te drukken…dus laten we het eens over de moraal van de man hebben, een Marokkaanse man in dit geval, pff.
Als de hoge snelheidstrein voorbij komt vertelt hij hoe deze aan zijn naam komt. De Borat blijkt niet alleen naar de vleugels van een engel te zijn vernoemd maar ook naar de bliksem. Voordat hij in de trein stapt naar Casa zegt ie dat hij zo nu en dan aan me zal denken en graag mijn telefoonnummer en een zoen zou willen. Het eerste kan ik niet tegenhouden maar de laatste twee wel.
Het is echt verbazingwekkend soms hoe openhartig mensen kunnen zijn.

Na een treinreis van twee uur sta ik op het station van Meknes. Het was een comfortabele reis. Eerste klas voor nog geen € 10 en een mooi traject door de heuvels, olijfboomgaarden en stromende riviertjes. Een prima manier om iets van het landschap van Marokko te zien.Buiten tref ik een taxi chauffeur die Nederlands spreekt en er zitten al twee Marokkaanse dames met een grote koffer achterin. Hij heeft een aantal jaren in Rotterdam en Antwerpen gewoond maar nu weer terug in Marokko…pratende weg brengt hij mij eerst naar de Riad, dat vinden de beide dames prima!

De riad ligt in de oude medina en blijkt een klein paleisje en ik mag zomaar de rode suite in beslag nemen, wow!En Palais Didi heeft een bijzondere geschiedenis blijkt.Didi is namelijk een afstammeling van sultan Moulay Sulaiman en de grootvader van de huidige eigenaars. Didi had 4 vrouwen, elk van hen had haar eigen verblijf op de begane grond van Palais Didi…en laat ik nu in één van die verblijven slapen.Het is een meesterwerk van Marokkaans vakmanschap en mooi gerestaureerd in een echtMarokkaanse stijl. Op de eerste verdieping zijn nog een aantal kamers -zoals die ik geboekt had- en een klein zwembad, helaas zonder water gezien het seizoen. Vanaf het dakterras is er een prachtig uitzicht op de oude medina en de Royal Golfbaan, één van de weinige golfbanen ter wereld waar 's nachts gespeeld kan worden en de enige in de buurt van een 17e eeuws keizerlijk paleis.

Het sprookje van duizend en één nacht komt hier helemaal tot leven…en deze bofkont heeft er nog vier te gaan!

Vrouw in Meknès…

Voordat vandaag mijn trein naar Meknes vertrekt is er nog even tijd om me verder te verdiepen in de geschiedenis van Marokko en te beginnen aan een een nieuw hoofdstuk van het boek “ Het koele land in de hete zon. “ Vrouw in Meknes” wat niet alleen de haremjaren beschrijft maar ook de huidige positie van de vrouw in Marokko. De positie van de vrouw was één van de opvallende uitkomsten van mijn onderzoek.

De verhoudingen tussen mannen en vrouwen in Marokko zijn vaak gecompliceerder dan het cliché van de harem doet vermoeden.
Het beeld van een harem dat zich heeft vastgezet in vnl. Europese mannen is hardnekkig schijnt, uit heimelijke jaloezie of als morele verdorvenheid wie zal het zeggen, hhhh.Evenals het beeld van de vrouw die zich te pletter werkt en niets te zeggen heeft terwijl haar man zit te koffiedrinken met vrienden in het café en haar inruilt zodra ze kuren begint te vertonen. Inmiddels weet ik beter…..

In de achttiende eeuw heeft Nederlandse Maria ter Meetelen uit Amsterdam twaalf jaar lang als slavin in Marokko doorgebracht in de Hollandse slavenkolonie in Meknes en schreef haar belevenissen op in boek.
Een bestseller!
Deze mooie dame was niet bepaald op haar mondje gevallen en niet van plan om zich te onderwerpen aan de haremcollectie van een sultan of pasha en haalde van alles uit…gezellig was anders zullen we maar zeggen.Ben benieuwd of ik nog iets terugvindt van haar geschiedenis in de Meknes maar denk het niet. Er is namelijk weinig bekend over het leven achter de muren van de paleizen.
In de laatste jaren van Hassan II begon deze traditie steeds meer achterhaald te raken en met de intrede(lees: binnensmokkelen) van de mobiele telefonie werd discretie een lastige zaak. Koning Mohamed VI beloofde bij zijn aantreden op te komen voor de rechten van de vrouw en schafte daarom de harem rond 2000 af. Hij trouwde met Salma Bennani afkomstig uit de middenklasse die, al zat ze er bij de huwelijksceremonie nog gesluierd bij, de volgende dag zich openlijk vertoonde aan het publiek….voor het eerst in de geschiedenis.

De Marokkaanse vrouwenactiviste Fatima Mernissi schreef twee eeuwen na Maria haar autobiografie “ Het verboden dakterras” dat haar jaren beschreef als klein meisje in een van de laatste harems in Fès. En daarna nog een boos pamflet tegen de Westerse mannen die niets begrepen hadden van de harem, een boek wat een stuk minder succesvol was. Vrouwen liepen er niet naakt rond zoals de westerse schilders dit portretteerden en de intellectuele superioriteit werd kennelijk over het hoofd gezien. In een warenhuis in NY kwam ze bij het kopen van een broek erachter dat haar heupen, waar ze zo trots op was niet aan het westerse schoonheidsbeeld voldeden.
Westerse mannen zijn nog erger dan sultans schreef ze want zij verlangen dat de westerse vrouwen zich onderwerpen aan hun ideaalbeeld.
Er is dus weer nieuw leesvoer in het verschiet…en nog twee koningssteden te gaan….eerst Meknes en dan Fes!